`Buyuk mutafakkir ijodi asrlar davomida butun insoniyatni ezgulikka, tinchlik va doʻstlikka daʼvat etib kelgan. Shu bois, eng ogʻir damlarda ham Alisher Navoiy merosi insonlar qalbida yorugʻ kunlarga umid uygʻotgan. 1941-yilning 10-dekabr kuni Ikkinchi jahon urushining eng mudhish damlari, Leningrad (hozirgi Sankt-Peterburg) dahshatli qamal iskanjasida qolgan paytlarda Ermitajda Alisher Navoiy tavalludining 500-yilligi munosabati bilan ilmiy-anjuman oʻtkazilgan.
Qamalda qolgan shahar
Maʼlumki, Adolf Gitler boshchiligidagi natsistlar 1941-yilning 22-iyunida sobiq Sovet Ittifoqiga hujum boshlagan. Gitlerning rejasiga koʻra, birinchi navbatda Yer yuzidan yoʻq qilinishi kerak boʻlgan sovet shaharlaridan biri shubhasiz Leningrad edi. U kattaligiga koʻra, ittifoqning ikkinchi yirik shahri sanalar, bu yerda uch milliondan ortiq aholi istiqomat qilardi. Leningrad ittifoqning harbiy va iqtisodiy jihatdan katta ahamiyatga ega boʻlgan markazlaridan hisoblanardi. Shu bois hujumning dastlabki kunlaridanoq Leningradni egallash va uni yer bilan yakson qilishga kirishiladi. 1941-yil 8-sentyabrdan boshlab, shahar fashistlar va ularning ittifoqchilari tomonidan qurshovga olinadi. Ammo leningradliklar soʻnggi tomchi qonlari qolguncha shaharni himoya qilishga bel bogʻlashadi. Qamal sharoitida shaharda ahvol kun sayin ogʻirlashib borar, har kuni dushman kuchlarining havo hujumlari oqibatda oʻnlab insonlar hayot bilan vidolashardi. Ayni 1941-yilning qish kunlari boshlanishi bilan ahvol yanada ogʻirlashadi. Shahardagi oziq-ovqat zaxiralari tugab borar, kanalizatsiya, elektr va issiqlik taʼminoti tamomila izdan chiqqandi. Birgina oʻsha yilning dekabr oyida 50 mingdan ortiq tinch aholi vakillari ochlik qurboniga aylanadi.
1941-yil, 10-dekabr...
Gʻarbiy Yevropada Ikkinchi jahon urushi tobora alanga olayotgan bir paytda 1941-yil 12-mart kuni Nizomiy Ganjaviyning 800 hamda Alisher Navoiyning 500-yilligini nishonlash haqidagi hukumat qarori imzolangan edi. Leningrad dahshatli qamal iskanjasida qolganiga qaramasdan, buyuk mutafakkirlar tavalludi nishonlanaveradi.
Jumladan, Navoiy ijodiga bagʻishlangan kechalar Leningrad ziyolilarining oʻziga xos jasorat namunasi boʻldi. 10-dekabr kuni Ermitaj binosiga taklif qilingan shoir va olimlar, rassom va ziyolilar ochlikdan arang qadam tashlab, Navoiyning 500-yilligi yubileyiga yetib kelishadi.
Leningrad Farfor zavodi rassomi Mixail Mox Ermitajning sovuq xonalaridan birida, miltillab yonayotgan pech qarshisida oʻtirib, Navoiyning 500-yilligiga bagʻishlangan chinni idishlarga rasm solardi. Bu idishlar hozirgacha Ermitajda saqlanadi. Fashistlar shaharni damba-dam toʻpga tutishar, bomba yogʻdirishar, har daqiqada ochlik va hujum sababli oʻnlab insonlar oʻlimga roʻbaru kelardi.
Buyuk mutafakkir Navoiy tavalludining 500-yilligi tadbirlarida I.Orbeli, N.Lebedev, Ye.Bertels, B.Piotrovskiy. I.Krachkovskiy, V.Rojdestvenskiy singari olimlar va adiblar ishtirok etishgan.
Ushbu tadbirda mashhur sharqshunos olim Iosif Orbeli shunday degandi: “Bugun juda murakkab bir paytda Navoiy tavalludini nishonlayapmiz. Dushmanlar shaharni majolsiz va jonsiz deb oʻylayotgan bir paytda bu tadbirning oʻtayotgani xalqning mardona ruhidan, uning bukilmas irodasidan darak beradi. Biz, albatta, gʻalaba qozonamiz va tinchlik sharoitida Navoiy tavalludini munosib tarzda nishonlaymiz. Ammo dushman zambaraklari ostida oʻtayotgan bu tadbir inson xotirasida abadiy qoladi. Hech narsaga qaramasdan sheʼriyat yashayveradi va uni hech qanday kuch magʻlub etolmaydi. Biz har doim uning maftunkor olamiga kirib boraveramiz”.
Ochlik va oʻlim iskanjasida
Ana shunday murakkab, dahshatli kunlarda, ochlik va oʻlim xavfi butun shaharni iskanjaga olgan bir paytda sankt-peterburglik olimlar Navoiy tavalludini nishonlashgan. Orbeli nutq soʻzlayotganda ikki marta kuchli portlash yuz beradi, hamma derazaga qaraydi. Fashistlarning ikkita bombasi Neva daryosiga kelib tushgandi. Ammo shunga qaramasdan odamlar yigʻilishni tark etishmaydi, sheʼrxonlik davom etadi.
– Ochlik, muhtojlik, qahraton sovuq, turli kasalliklar butun shaharni iskanjaga olgandi, – degandi Ermitaj rahbari Mixail Piotrovskiy. – Marhum otam Boris Piotrovskiy oʻsha yillarda Ermitajga rahbarlik qilgan, undan qamal dahshati, oʻsha paytda bu yerda oʻtkazilgan navoiyxonlik haqida koʻp eshitganman. Shahar fashistlar tomonidan qamalga olingan, dushman har lahzada shahar ustiga ajal yogʻdirishi mumkin edi. Ammo, olimlar Navoiyga boʻlgan hurmat tufayli oʻz jonini xatarga qoʻyib boʻlsada, majlisga yetib kelgan. Oʻshanda butun shaharda chiroq oʻchgan boʻlsada, Ermitajda elektr taʼminoti uzilmagan. Neva daryosidagi bir paytlar imperatorga tegishli boʻlgan “Qutb yulduzi” yaxtasidan tok ulab, Ermitajning chiroqlari va mufel pechlarini yoqishgan. Olimlar ochlikdan sillasi qurigan boʻlsada, arang oyoqda turib, Navoiy ijodi xususida mulohazalarini bildirishgan, rus tiliga tarjima qilingan sheʼrlari oʻqib berilgan.
Tarjimon Nikolay Lebedev oradan ikki kun oʻtib, Ermitajda takroran oʻtkazilgan navoiyxonlik kechasida, Navoiyning sheʼrlarini shivirlab turib, ochlik, kasallik va holsizlikdan vafot etgan.
Oʻz-oʻzidan savol tugʻiladi: Xoʻsh, shaharda hayot-mamot masalasi hal boʻlayotgan bir paytda Sovet hukumatiga bunday yubileylarni oʻtkazish nega kerak edi? Bu mutafakkirlarga Stalin shu qadar hurmat bilan qaraganmi? Axir, u paytlarda rahbariyatning qatʼiy koʻrsatmasi boʻlmaganda, quyidan hech kim bunday tashabbus bilan chiqolmasdi-ku? Bu savolga aniq javob qaytarish qiyin. Shunisi aniqki, Nizomiy va Navoiyning yubileylarini oʻtkazish boʻyicha qaror hali urush boshlanmasdan ancha oldin chiqqan, tadbirlar rejasi tasdiqlangan, ularni oʻzgartirishga hech kimning haqqi yoʻq edi.
Qolaversa, Leningradda yuz berayotgan har bir voqeadan Gitler boshchiligidagi natsistlar hukumati xabardor edi. Qamalda qolgan shaharda madaniy tadbirlarning oʻtkazilishi dushmanni chalgʻitishi yoki uning tasavvurida qamaldagilarning qahramonligi, irodasi, matonatini aks ettirishi lozim edi. Bundan maqsad esa, albatta fashistlardagi shaxdu shiddatni, gʻalabaga boʻlgan umidni biroz boʻlsa-da, soʻndirish boʻlgan. Qolaversa, leningradlik sharqshunos olimlar Navoiydek buyuk mutafakkir merosining kuch-qudrati, mahobatini anglab yetishgan, ehtimol ogʻir kunlarda undan kuch, dalda olishgandir...
Oradan sakson yil oʻtib...
...2021-yilning 10-dekabr kuni Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti tashabbusi bilan, Oʻzbekiston madaniy merosini oʻrganish, saqlash va ommalashtirish boʻyicha Butunjahon jamiyati tomonidan Rossiya Federatsiyasining Sankt-Peterburg shahrida, Sharq qoʻlyozmalari institutida va Ermitajda Buyuk mutafakkir Alisher Navoiy tavalludining 580-yilligi hamda qamal davridagi navoiyxonlikning 80 yilligiga bagʻishlangan tadbirlar boʻlib oʻtdi.
– Hurmatli Prezidentimizning “Buyuk shoir va mutafakkir Alisher Navoiy tavalludining 580-yilligini keng nishonlash toʻgʻrisida” qaroriga asosan mazkur ilmiy-badiiy kechaning qayta tiklanishi davlatimiz rahbari tomonidan ilgari surilgan tashabbusning xalqaro ilmiy va madaniy hamjamiyat tomonidan qoʻllab-quvvatlanganidan dalolatdir, - deya eslaydi Butunjahon jamiyati boshqaruvi raisi Firdavs Abduxolqov. - Qamaldagi Leningradda Navoiyxonlik kechalarining oʻtkazilganligi buyuk shoir tarannum etgan tinchlik va insonparvarlik gʻoyalariga yuksak sadoqat ramzidir.
Tadbirda Oʻzbekiston Qahramoni Ibrohim Gʻofurov, Ermitaj direktori Mixail Piotrovskiy, Alisher Navoiy nomidagi Til va adabiyot instituti rektori Shuhrat Sirojiddinov, Rossiya Fanlar akademiyasi Sharq qoʻlyozmalari instituti direktori Irina Popova, navoiyshunos Sultonmurod Olim kabi taniqli olimlar, shoirlar, navoiyshunoslar ishtirok etdi. Shuningdek, Oʻzbekiston Qahramoni, Oʻzbekiston Xalq artisti Munojot Yoʻlchiyeva ijrosida hazrat Navoiy gʻazallari bilan aytildigan mumtoz taronalar ijro etildi.
Oʻzbekiston madaniy merosini oʻrganish, asrash va ommalashtirish boʻyicha Butunjahon jamiyati tashabbusi bilan oʻtkazilgan bu tadbirda Navoiy merosining bugungi kundagi ahamiyati, uning insonparvarlik gʻoyalari, qamal paytidagi navoiyshunoslar jasorati xususida soʻz yuritishdi.
Rustam Jabborov