Исмоил Гаспирали (Гаспринский, Гаспиралик) – Қрим-Татар миллатига мансуб юқори савиядаги зиёли, педагог, ношир ва жамоат арбоби бўлиб, жадидчилик ва пантуркизм ҳаракатларининг асосчиларидан бири сифатида тарихга кирган. У ўзининг таълим усуллари, жамият тараққиётига қўшган ҳиссаси ва сиёсий фаолияти билан кенг танилган.
Исмоил Гаспирали ўз номини ислом Шарқи халқларининг маърифатпарварлик ҳаракати — жадидчилик билан боғлаган. У бошланғич таълимга дунёвий хусусият беришга ҳаракат қилди ва одатий таълим тизимини тубдан ўзгартирди. Жадидчилик мактаблари Уларнинг асосий вазифаси – мусулмон мамлакатларидаги таълимни замонавийлаштириш ва янги педагогик усулларни жорий қилиш эди.
Гаспирали жадидчиликни ташкил этган ва ривожлантирган, шунингдек, бу усулни Туркия, Озарбайжон, Қозоғистон, Қирғизистон, Ўзбекистон, Тожикистон ва бошқа туркий халқлар ўртасида оммалаштирган. У миллий янги усул мактаблари учун дарсликлар ёзган ва бу дарсликлардан энг машҳури „Хўжа ва Субён“ (Болалар ўқитувчиси) бўлган.
Гаспирали сиёсатда ҳам фаол иш олиб борган. 1905 йилда у ва унинг ҳамфикрлари „Умумроссия мусулмонлар иттифоқи“ни ташкил этган. Шунингдек, Исмоил Гаспирали Марказий Қўмита аъзоси бўлиб, Қримдаги ташкилотга раҳбарлик қилган ва ўзининг сиёсий қарашларини қўллаб-қувватлашга интилган. 1907 йилда у Шарқнинг илғор кучларини бирлаштириш учун Қоҳирада Бутунжаҳон мусулмонлари қурултойини чақиришни таклиф қилган.
Гаспирали нафақат педагогика, балки адабиёт ва публицистикада ҳам ўз ўрнини топган. Унинг “Француз мактублари” романи, “Дар ул Рахат мусулмонлари” утопик қиссаси, “Африка ҳарфлари – Амазонлар мамлакати” ҳикояси, “Арслон қиз” қиссаси ва бошқа ижодий асарлари кенг оммага танишдир. Шунингдек, у туркий халқлар орасида бир қатор адабий жанрларнинг асосчиси бўлган.
Гаспирали ўзининг фаолияти учун бир қатор орденлар билан тақдирланган. У “Юлдуз олтин ордени” (III даража) билан Бухородан, “Меджидие” ордени (IV даража) билан Туркияда, “Арслон ва Қуёш” ордени (IV ва III даража) билан Эрондан мукофотланган. Шундан ташқари, Санкт-Петербург Россия Техник Жамиятининг медалига ҳам эга бўлган.
Исмоил Гаспирали 1914 йил 24-сентябрда Бахчисаройда вафот этди ва Зинжирли мадрасаси ҳудудида дафн этилди. Унинг таълим ва жамиятга қўшган ҳиссаси, шунингдек, жадидчилик ҳаракатига олиб келган туб ўзгаришлар, ҳозирги кунда ҳам қадрланади.
Исмоил Гаспирали “Таржимон” газетасининг асосчиларидан бири ҳисобланади. Мазкур газета Турк дунёсини бирлаштирган илк матбуот нашри сифатида 1883-1918 йилларда нашр қилинган ва Россиянинг туркий тилли аҳолиси ўртасида тарқатилган. Большвиклар ҳукумати талаби билан 1918 йил февраль ойида газета нашри тўхтатилган.
Истанбул университети профессори Эмек Ушенмез билан ҳамкорликда амалга оширилаётган медиалойиҳага кўра, ушбу газетанинг барча сонлари электрон нусхаси Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси марказига келтирилади.